काठमाडौं- नेपालको मौलिक धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक पहिचान बोकेको तिहार पर्व पछिल्लो समय नेपालमा मात्र सीमित नरही अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको समेत चासोको विषय बन्दै गएको छ। उज्यालो, फूल, दीपावली, देउसी–भैलो, पशुपक्षीप्रतिको सम्मान र दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको आत्मीय सम्बन्ध झल्काउने तिहारले विश्व समुदायको ध्यान आकर्षित गरेको छ। नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो पर्वका रूपमा परिचित तिहारलाई यमपञ्चक तथा उज्यालोको पर्वका रूपमा पनि चिनिन्छ। पाँच दिनसम्म मनाइने यस पर्वमा काग, कुकुर, गाई, गोरु तथा गोवर्द्धनको पूजा गरिन्छ भने अन्तिम दिन भाइटीका लगाएर दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, सद्भाव र दीर्घायुको कामना गरिन्छ।

तिहारको सबैभन्दा विशेष पक्ष भनेको मानिसले मात्र नभई पशुपक्षीलाई समेत सम्मान र पूजा गर्नु हो। कागलाई सन्देशवाहक, कुकुरलाई रक्षक तथा इमानदार साथी र गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्ने नेपाली परम्पराले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत सांस्कृतिक चासो जगाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले कसरी गरे तिहारको रिपोर्टिङ ?
नेपालको तिहार पर्वबारे विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था तथा विदेशी सञ्चारमाध्यमले समाचार, तस्बिर र भिडियो सामग्रीमार्फत विश्वभर जानकारी पुर्‍याएका छन्।

Reuters (रोयटर्स): सन् २०२५ अक्टोबर २० मा काठमाडौंमा तिहारका अवसरमा घरहरू झिलिमिली बत्तीले सजाइएको दृश्यलाई रोयटर्सले तस्बिरमार्फत विश्वभर वितरण गरेको थियो। त्यसैगरी तिहारको किनमेल र बजारको चहलपहलसम्बन्धी तस्बिर सामग्री पनि प्रकाशित भएको थियो।

Agence France-Presse (AFP) (एएफपी): सन् २०२४ नोभेम्बर १ मा कुकुर तिहारबारे विशेष समाचार प्रकाशित गरेको थियो। काठमाडौंमा कुकुरलाई फूलको माला लगाउने, निधारमा टीका लगाउने र मिठा परिकार खुवाउने परमाध्यमम्परालाई समाचारमा प्राथमिकता दिइएको थियो। सडकका कुकुरको संरक्षण र पशु अधिकारको विषयसमेत उठाइएको थियो। उक्त समाचार Philstar लगायतका सञ्चारमा पनि प्रकाशित भएको थियो।

SBS (अस्ट्रेलिया): SBS Nepali ले सन् २०२२ अक्टोबर १० मा ‘Everything you need to know about Tihar, Nepal’s five-day festival’ शीर्षकमा विस्तृत सामग्री प्रकाशित गरेको थियो। यसमा तिहारको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व तथा अस्ट्रेलियामा रहेका नेपाली समुदायले कसरी तिहार मनाउँछन् भन्ने विषय समेटिएको थियो। उक्त सामग्री सन् २०२५ मा अद्यावधिकसमेत गरिएको छ।

Xinhua News Agency (सिन्ह्वा): सन् २०१८ नोभेम्बर ७ मा काठमाडौंमा तिहार मनाइरहेका नेपाली बालबालिकाको तस्बिरसहित समाचार सामग्री प्रकाशित गरेको थियो। सन् २०२५ अक्टोबर २४ को भाइटीका समारोहसम्बन्धी सिन्ह्वाका तस्बिरहरू इन्डोनेसियाको समाचार संस्था ANTARA ले पनि प्रकाशित गरेको थियो।

Reuters Video: सन् २०२२ मा कुकुर तिहारका अवसरमा ललितपुरस्थित स्नेहाज केयरमा आयोजित कार्यक्रमको भिडियो सामग्री सार्वजनिक गरेको थियो। उक्त सामग्रीमा स्थानीयवासी, स्वयंसेवक र पर्यटकको सहभागिता तथा जनावरप्रतिको प्रेम र संरक्षणको सन्देश समेटिएको थियो।

News On Air: सन् २०२६ नोभेम्बर ८ मा नेपालमा कुकुर तिहार मनाइएको विषयमा समाचार प्रकाशित गरेको थियो। यसमा कुकुरलाई माला लगाउने, टीका लगाउने र विशेष परिकार खुवाउने परम्पराको चर्चा गरिएको थियो।

यी उदाहरणले नेपाली तिहारको चर्चा अन्तर्राष्ट्रिय समाचार एजेन्सी, विदेशी सार्वजनिक प्रसारण संस्था र विभिन्न देशका अनलाइन सञ्चारमाध्यमसम्म पुगेको देखाउँछन्। यद्यपि, यी सबै सामग्रीलाई छुट्टाछुट्टै स्वतन्त्र रिपोर्टिङ भन्न मिल्दैन; केही सामग्री अन्तर्राष्ट्रिय समाचार एजेन्सीका समाचार वा तस्बिरलाई अन्य सञ्चारमाध्यमले पुनःप्रकाशन गरेका हुन्।

तिहारको विश्वव्यापी आकर्षणका मुख्य कारण
तिहार अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको चासोमा पर्नुका पछाडि केही विशिष्ट सांस्कृतिक पक्ष छन्। कुकुर तिहार: मानिसको सबैभन्दा विश्वासिलो साथीका रूपमा कुकुरलाई सम्मान गर्ने परम्परा विश्वका पशुप्रेमी समुदायका लागि विशेष चासोको विषय बनेको छ।

लक्ष्मी पूजा: घर, मन्दिर तथा सडकलाई दीप र रंगीन बत्तीले सजाउने परम्पराले नेपालको सुन्दर दृश्य विश्वसामु प्रस्तुत गर्छ। देउसी–भैलो: नेपाली लोकसंस्कृति, संगीत र सामूहिक मनोरञ्जनको अनुपम उदाहरण हो। भाइटीका: दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र पारिवारिक सम्बन्धको प्रतीक हो। प्रकृतिप्रतिको सम्मान: पशुपक्षीलाई समेत सम्मान गर्ने संस्कृतिले तिहारलाई अन्य धेरै पर्वभन्दा विशिष्ट बनाएको छ।

नेपाली संस्कृति विश्वसामु चिनाउने अवसर
विदेशमा बसोबास गर्ने नेपाली समुदायले पनि अस्ट्रेलिया, अमेरिका, बेलायत, जापान, दक्षिण कोरिया, युरोप तथा खाडी मुलुकमा तिहार मनाउँदै आएका छन्। यस्ता कार्यक्रमले नेपाली भाषा, भेषभूषा, मौलिक खानपान, संगीत र परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन सहयोग गरिरहेका छन्। तिहारलाई अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटनसँग जोड्न सके नेपालका लागि सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धनको थप अवसर सिर्जना हुन सक्छ। विशेषगरी भाइटीका, कुकुर तिहार, देउसी–भैलो र दीपावलीका दृश्यलाई व्यवस्थित रूपमा विश्वसामु प्रस्तुत गर्न सके नेपालको सांस्कृतिक पहिचान अझ फराकिलो बनाउन सकिन्छ।

तिहार केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो नेपाली समाजको प्रेम, सद्भाव, पारिवारिक एकता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सांस्कृतिक विविधताको जीवन्त पहिचान हो। रोयटर्स, एएफपी, सिन्ह्वा र अस्ट्रेलियाको एसबीएसजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित सामग्रीले नेपाली तिहारले विश्व सञ्चारमाध्यममा स्थान पाएको प्रमाण प्रस्तुत गर्छन्। नेपालको पहिचान हिमाल र प्राकृतिक सौन्दर्यमा मात्र सीमित छैन। यहाँको मौलिक संस्कृति, परम्परा र मानवीय सम्बन्ध पनि विश्वसामु चिनाउने महत्वपूर्ण आधार हुन्। तिहार त्यही नेपाली पहिचानको एउटा सुन्दर उदाहरण बनेको छ।